Докторант мақаласын қыркүйекте жібереді. Қорғау көктемге жоспарланған, уақыт жеткілікті сияқты. Бірақ наурызда мақала әлі қабылданбаған: екі журнал қолжазбаны редакциялық скрининг кезінде кері қайтарды, үшінші журнал оны төрт айдан бері рецензиялауда ұстап отыр.
Соған қарамастан материал сапалы, рәсімделуі дұрыс және ғылыми жаңалығы бар.
Екі жыл бұрын дәл осы жол 3–4 айға созылар еді. Мәселе автордың жоспарлау қабілеті нашарлағанында емес. Соңғы екі жылда жүйенің өзі біртіндеп емес, күрт өзгерді.
Бұл тек докторанттарға қатысты емес. Аттестаттау күніне дейін жарияланым қажет ғылыми атақ үміткерлерінің де, Scopus-тағы мақала гранттық есептің шарты болып саналатын грант алушылардың да есебі бұзылады. Әркімнің мерзімі әртүрлі болғанымен, кезек бәріне ортақ.
Осы уақыт ішінде нақты не болғанын және қолжазбаны жіберуден Scopus-та жазбаның пайда болуына дейінгі мерзім неліктен 3–4 айдан 6–12 айға дейін ұзарғанын талдаймыз.
Кезек қандай кезеңдерден тұрады
Авторлар әдетте қолжазбаның дерекқорда жазба пайда болғанға дейінгі бүкіл жолын кезек деп атайды. Бірақ Scopus мақалаларды рецензияламайды және кезекке қоймайды: ол жарияланған контентті индекстейтін дерекқор. Кезек оған дейін, журналдар жағында қалыптасады және үш тәуелсіз кезеңнен тұрады: рецензиялау (жіберуден қабылдауға дейін), баспа циклі (қабылдаудан жариялауға дейін) және индекстеу (жарияланудан Scopus-та жазба пайда болғанға дейін).
Осы үш кезеңнің ішінде тек біріншісі — рецензиялау — соншалықты ұзарып, жалпы мерзімді айқындайтын болды. Бұл өздігінен болған жоқ.
Бірінші себеп: жіберілетін мақалалар саны рецензенттер санынан жылдам өсуде
2024 жылы бір өтінімді рецензиялау орта есеппен 3–4 айға созылатын. Бүгін бір әрекетке кететін мерзім сол күйінде, бірақ мақала алғашқы талпыныстан сирек өтеді. Себебі редакцияларда қолжазбаны рецензиялауға дайын мамандар физикалық тұрғыдан жетіспейді.
Мәселенің ауқымы объективті деректерден көрінеді. ScholarOne платформасындағы журналдар 2026 жылдың бірінші тоқсанында 2025 жылдың бірінші тоқсанымен салыстырғанда 33% көп өтінім алған, ал жылдық өсу қарқыны екі есеге жуық артқан. Рецензиялауға дайын мамандар саны мұндай жылдамдықпен өспейді: 2017 жылы бір келісім алу үшін редакторларға орта есеппен 2,7 шақырту қажет болса, 2025 жылғы болжам бойынша бір келісімге 3,6 шақырту керек.
Қолжазбалар ағыны мен оларды оқуға дайын мамандар саны арасындағы алшақтық кезектің бірінші кезеңін ұзартып отырған негізгі тетік.
Екінші себеп: Scopus-та жариялануды қорғаудың міндетті шарты еткен елдер көбейді
Қазақстан PhD қорғау үшін халықаралық жарияланым талабын мемлекеттік деңгейде енгізді. 2025 жылғы зерттеу бұл саясаттың тікелей әсерін көрсетті: қазақстандық авторлардың жарияланым саны артты, ал олардың орташа ғылыми ықпалы төмендеді.
Ұқсас саясат Украинада, Индонезияда және Малайзияда қолданылады. Мұндай әрбір ұлттық саясат бірдей мерзіммен бір журналдарға қатар өтінім беретін ондаған емес, мыңдаған қосымша докторантты білдіреді.
Редакция үшін бұл қолжазбалар санының ғана емес, нақты журнал талаптарына емес, мерзім қысымымен дайындалған қолжазбалар санының өсуін білдіреді. Сондықтан рецензентке жіберілмей тұрып, редакциялық скрининг кезеңінде кері қайтарылатын мақалалар үлесі артып келеді.
Үшінші себеп: журналдарды жаппай шығару сенімді басылымдар ауқымын тарылтты
2025 жылы Scopus-тан 56 журнал шығарылды және бұл қарқын бәсеңдеген жоқ: 2026 жылғы мамыр-маусым жаңартуында индекстен тағы 25 журнал алынып тасталды. Олардың қатарында Elsevier баспасының Alexandria Engineering Journal және Case Studies in Thermal Engineering журналдары да бар. Web of Science 2025 жылы 128 журналды шығарды.
Журналдардың шығарылуына жиі әкелетін тетік — «арнайы шығарылымдар фабрикасы». Бұл екі нәтижеге әкелді: журналдардың бір бөлігі индекстен жоғалды, ал заңды журналдар өздерінің арнайы шығарылымдарын қатаңырақ тексере бастады.
Төртінші себеп: ЖИ жасаған мәтіндер ағыны редакцияларды қосымша сүзгі енгізуге мәжбүр етті
Редакциялар рецензентке жіберуге дейінгі ерте кезеңде бас тартулар санын арттыру арқылы жауап беруде. Мәтінді ЖИ генерациясының белгілеріне тексеру енді редактордың бөлек уақытын алады.
Қорытынды: неліктен 3–4 ай 6–12 айға айналды
Төрт себептің ешқайсысы жеке алғанда мерзімнің бірнеше есе ұзаруын түсіндірмейді. Бірақ олар бір мезгілде әсер етіп, бірін-бірі күшейтеді.
«Мақалалар академиясындағы» тәжірибеміз бойынша бүгінде мақала түпкілікті қабылданғанға дейін орта есеппен 2–4 рет жіберіледі. Қарапайым журналдағы екі кезекті әрекеттің өзі 8–9 айға созылады. Үш әрекет — бір жыл.
Тақырып бойынша: рецензент бас тартқаннан кейінгі қадамдық әрекет алгоритмі:
Ұзақ мерзім қазақстандық ғалымға қандай қауіп төндіреді
Бірінші қауіп: Сіз күткен кезде журнал индекстен шығарылуы мүмкін
Ғылыми атақтар беру қағидаларында нақты норма бар: халықаралық рецензияланатын журналды Scopus және (немесе) Web of Science базасында индекстеу тоқтатылған жағдайда үміткердің осы журналдағы барлық мақаласы есепке алынбайды.
Бұл тұжырым басқа түсіндіруге мүмкіндік бермейді. Мақала шықты, төлем жасалды, уақыт жұмсалды, бірақ атақ беру ісі қаралған кезде ол есепке алынбайды.
Неғұрлым ұзақ күтсеңіз, осы жағдайға тап болу ықтималдығы соғұрлым жоғары.
Тақырып бойынша: мұндай басылымды өтінім бермей тұрып қалай тануға болады және базадан қандай журналдар шығарылды:
🔗 Scopus-тағы жыртқыш басылымға қалай тап болмауға болады
🔗 2026 жылғы наурызда Scopus-тан шығарылған журналдар
Журналды қате таңдап, қорғау мерзіміне қауіп төндірмеңіз
Мақаланы жібермес бұрын Scopus-та индекстелуін және өзекті процентилін тексеріңіз: 35+ немесе 50+ — сонымен қатар журналдың шығарылу қаупін бағалаңыз.
Екінші қауіп: мерзімдер аттестаттау күнтізбесіне сәйкес келмейді
| Мақсат | Халықаралық жарияланымдар | Ғылымиметриялық шек |
|---|---|---|
| PhD қорғауға жіберу, негізгі нұсқа | 1 мақала немесе шолу | CiteScore процентилі ≥ 25 немесе WoS Core Collection / JCR |
| PhD қорғауға жіберу, екі жарияланымы бар нұсқа | 2 мақала немесе 1 мақала және 1 шолу | CiteScore процентилі ≥ 35 немесе Q1–Q3 JCR |
| Қауымдастырылған профессор (доцент) | 2 мақала | CiteScore процентилі ≥ 35 немесе Q1–Q3 JCR |
| Профессор | 3 мақала | CiteScore процентилі ≥ 50 немесе Q1–Q2 JCR |
Маңызды: ғылыми атақ алу үшін үміткер әр мақалада бірінші автор немесе хат-хабарға жауапты автор болуы тиіс.
Тақырып бойынша: қорғауға жіберудің барлық нұсқалары мен қажетті процентильдерге шолу:
🔗 Қазақстандағы PhD үшін жарияланым стратегиясы.
Профессор атағына арналған үш мақаланы бірінен соң бірін дайындау екі-үш жылға созылады. Құжат тапсыруға бір жыл қалғанда бастаған үміткерлер белгіленген мерзімге іс жүзінде ешқашан үлгермейді.
Үшінші қауіп: тізбедегі журналдар кезегі қатар жүреді
Scopus — жалғыз бағыт емес. ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚК ұсынған тізбедегі басылымдарда жариялану қорғауға жіберу нұсқаларының көпшілігінде талап етіледі. Бұл екі үдеріс бірін-бірі алмастырмайды және кезекпен жүрмейді.
Тақырып бойынша: тізбедегі басылымдарда жариялануды қазір нақты қанша уақыт күтеді:
Қорытынды
Scopus-та жариялану мерзімі жүйеге бір мезгілде төрт фактор әсер еткендіктен ұзарды. Олардың ешқайсысы алдағы бір жылда жойылмайды.
Үш нәрсені басқаруға болады: журналды таңдау, қолжазбаны дайындау сапасы және жарияланымдарды уақыт бойынша бөлу. Сондықтан шешім мақала жіберілген сәтте емес, басылымды таңдау кезеңінде қабылданады.
Қорғауға, аттестаттауға немесе гранттық есепке бір жылдан аз уақыт қалды ма?
Мақаланы ойланбай жібере беріп, уақыт жоғалтпаңыз. Мақсатыңызға сай процентилі 35+ немесе 50+ болатын сенімді Scopus журналын таңдап, қолжазбаны редакция талаптарына сәйкес дайындаймыз және жарияланымды индекстелгенге дейін сүйемелдейміз.
