Жыл сайын қазақстандық ғалымдар ондаған мың долларынан айырылып қалу қаупіне тап болады. Бұл тек қызмет ақысын төлеуге ғана емес, айлап күтуге, сәтсіз өтінімдерге және ақырында қажетті нәтиже бермейтін журналдарға да қатысты. Мұндағы ең ауыр мәселе тіпті ақша емес. Зерттеуші үшін бір сәтсіз жарияланым қорғаудың өтпей қалуына, ғылыми атақ берудің кейінге шегерілуіне, гранттан айырылуға немесе тағы бір жыл белгісіздік жағдайында қалуға әкелуі мүмкін.
Біз ғылыми жарияланымдар саласында бірнеше жылдан бері жұмыс істейміз және осы уақыт ішінде бір жағдайдың қайта-қайта қайталанатынын көрдік. Ғалым бізге ғылыми үдерісті «айналып өту» үшін келмейді. Оның нақты мерзімі, дайын зерттеуі, университеттің күрделі талаптары және ондаған журналды, көрсеткішті әрі ресми шарттарды түсіну қажеттілігі бар. Дәл осындай сәтте төмен бағаға, жылдам жарияланымға немесе «100% кепілдікке» сену оңай.
Нарықтағы ұсыныстар сенімді естілуі мүмкін. Қызмет көрсетушілер бірден бәрін уәде етеді: тәуекелсіз жарияланым, рейтингі жоғары журналда жариялау, жылдам нәтиже, басылымдармен «серіктестік». Олар кеңселерін, марапаттарын, сертификаттарын және әсерлі көрсеткіштерін көрсетеді. Алайда кеңсе, марапат немесе әдемі таныстырылымның өзі команданың күрделі мақаланы журнал таңдаудан бастап рецензиялау мен жарыққа шығуға дейінгі барлық кезеңнен сапалы өткізе алатынын дәлелдемейді.
Сонымен қатар шындықты ашық айту маңызды: жарияланым - күрделі үдеріс. Сапалы мақала қосымша өңдеуді қажет етуі, рецензиялаудың бірнеше кезеңінен өтуі немесе журнал оны қабылдамауы мүмкін. Әсіресе тақырып тар, талаптар жоғары, ал мерзім жақындап қалған жағдайда. Бұл әрдайым біреудің қателігі емес. Мәселе үдерістің күрделілігін тартымды уәделердің артына жасырған кезде басталады.
Бұл мақала нақты компанияларға баға бермейді және ешкімге сенбеуге шақырмайды. Оның мақсаты - қазақстандық ғалымдарға қызметтерді дұрыс бағалауға, орынды сұрақтар қоюға және ашық емес үдерістің салдарынан жылдарын, қаражатын әрі үмітін жоғалтпауға көмектесу.
Бұл мақалада Сіз мыналарды білесіз:
- нарықта ғылыми жарияланымдарға көмектесетін қызметтердің қандай түрлері бар;
- авторлар көбіне қандай уәделерге сенеді;
- нақты пікірлерде қандай үш тәуекелді сценарий қайталанады;
- тәуелсіз пікірлерден, байланыс пен жұмыс үдерісінен нақты нені тексеру керек;
- қызметтің төлем жасалғанға дейін-ақ Сізге практикалық пайда әкелетінін қалай түсінуге болады.
Ғылыми жарияланымға кімдер көмектеседі және неге жұмыс форматы нәтижеге кепілдік бермейді
Ғылыми қызметтер нарығында орындаушының бір ғана түрі жоқ. Әр авторға әртүрлі көмек қажет: біріне тек академиялық редакциялау керек болса, екіншісіне журнал таңдау және мақала жіберілгеннен кейінгі сүйемелдеу қажет. Бірақ қызметтің атауы, тіркелген елі немесе прайс-парақтағы қызмет саны өздігінен нәтижеге кепілдік бермейді.
Бағасы төмен шетелдік делдалдар
Мұндай делдалдар көбіне орындаушылардың ірі желілері арқылы жұмыс істейді, соның ішінде Үндістанда және аутсорсинг құны төмен басқа елдерде қызмет көрсететін мамандар да бар. Олардың ұсыныстары өте тартымды естілуі мүмкін: «Q1-ге 10 күнде жариялау», «жарияланымға кепілдік», «журнал мақаланы қабылдауға дайын».
Дәл осы тұста аса сақ болған жөн. Сапалы журналда рецензиялауды бірнеше күнде аяқтауға адал түрде уәде беру мүмкін емес, ал мақаланы қабылдау туралы шешімді делдал емес, редакция қабылдайды. Мұндай жұмыс үлгілеріне қатысты шағымдарда бір сценарий жиі қайталанады: алдын ала төлемнен кейін автор «мақала рецензияда» деген нақты емес мәртебе алады да, байланыс, түсініктемелер мен шынайы сүйемелдеу жоғалады.
Бағасы жоғары халықаралық компаниялар
АҚШ, Ұлыбритания немесе ЕО елдеріндегі компаниялар анағұрлым түсінікті үдерісті, саланы жақсы білетін редакторларды және ресми түрде ұйымдастырылған сүйемелдеуді ұсына алады. Алайда олардың қызметтері әр авторға бірдей қолжетімді емес: кешенді сүйемелдеу, редакциялау немесе консалтинг бірнеше мың доллар тұруы мүмкін, ал жекелеген жағдайларда баға $5 000.
Жоғары баға да нәтижеге кепілдік бермейді. Авторға бәрібір пакетке нақты не кіретінін, мақаламен салалық маман жұмыс істей ме, және қандай кезеңдер қызметтен тыс қалатынын анықтау маңызды.
Фрилансерлер мен университет ғалымдары
Көбіне бұлар бір немесе бірнеше мамандықты жақсы білетін оқытушылар, зерттеушілер, редакторлар немесе аудармашылар. Әсіресе мақала олардың тақырыбына сәйкес келсе, олар сапалы әрі жеке сараптама ұсына алады. Сонымен бірге мұндай жұмыс көбіне бір адамның жүктемесіне тәуелді: үдеріс баяуырақ жүруі мүмкін, ал күрделі жағдайда орындаушының тұрақты сүйемелдеуге ресурсы жетпеуі ықтимал.
Жергілікті компаниялар
Әдетте олар кеңес беруді, менеджерлік сүйемелдеуді, келісімшарт жасауды және бірнеше қызметті бір жерден ұсынады. Түсінікті үдеріс қажет автор үшін бұл ыңғайлы формат болуы мүмкін. Алайда мұнда маркетингті нақты сараптамадан ажырату өте маңызды: команда журналды таңдау логикасын түсіндіре ала ма, тәуекелдерді атай ма және төлемнен кейін не болатынын көрсете ме?
Бұл форматтардың ешқайсысы өздігінен сенімді немесе сенімсіз болып саналмайды. Мәселе орындаушының шетелдік делдал, ірі халықаралық компания, фрилансер немесе жергілікті қызмет болуында емес. Негізгі сұрақ басқа: орындаушы Сіздің зерттеу тақырыбыңызды түсіне ме, үдерісті ашық түсіндіре ме және ықтимал нәтиже туралы ғана емес, тәуекелдер туралы да айтуға дайын ба?
Авторлар қандай уәделерге жиі сенеді және олар неліктен күмән тудыруы керек
Қорғау, аттестаттау немесе грант мерзімі жақындағанда, жылдам шешім әсіресе сенімді естіледі. Бірақ ғылыми жарияланым - кейбір кезеңдерін қызмет көрсетуші тікелей бақылай алмайтын үдеріс. Сондықтан кейбір ұсыныстарды мұқият тексерген жөн.
«Q1 журналында 10-30 күнде жариялаймыз»
Нақты рецензиялау жүргізетін сапалы Q1 журналында үдеріс әдетте бірнеше айға созылады: тақырыпқа, редакцияның жүктемесіне және түзету кезеңдерінің санына қарай шамамен 2-10 ай. Бұған қолжазбаны дайындау, журнал талаптарына сәйкестігін тексеру, рецензенттердің ескертулеріне жауап беру, тілдік және техникалық редакциялау, соңғы нұсқаны рәсімдеу және жариялауға дайындау қосылады.
Кейде он күн тек мақаланы жіберуге немесе жұмыстардың сапасын іс жүзінде тексермейтін басылымның оны ресми түрде қабылдауына ғана жетуі мүмкін. Дәл осындай басылымдарда жыртқыш журналдардың белгілері байқалуы немесе олар кейін индекстеуден шығарылуы ықтимал. Қазақстандық ғалым үшін бұл аса маңызды тәуекел: мұндай жарияланым нақты университеттің, қорғаудың, грант байқауының немесе ғылыми атақ алу рәсімінің талаптарына сәйкес келмеуі мүмкін.
«Барлығын Сіз үшін жасаймыз, қатысуыңыз қажет емес»
Команда техникалық және ұйымдастырушылық міндеттердің басым бөлігін өзіне ала алады: мақаланы талдау, редакциялау, журнал таңдау, рәсімдеу, жіберу және редакциямен байланысу. Бірақ авторды үдерістен толықтай шығару мүмкін де емес, қажет те емес.
Автор дұрыс деректерді ұсынуға, қолжазбаның мазмұны мен соңғы нұсқасын тексеруге, журнал таңдауын және рецензенттердің ескертулеріне берілетін жауаптарды келісуге тиіс. Кейбір жағдайларда ол редакцияның хатын өзі растауы немесе журналдың ресми төлем жүйесі арқылы баспагердің жариялау жарнасын өзі төлеуі қажет.
Адал қызмет барлық жұмысты автордың мойнына жүктемейді, бірақ оның қатысуы міндетті болатын кезеңдерді де жасырмайды. Бұл зерттеуді де, ғалымның өзін де қорғайды.
«Scopus Q1 журналында небәрі $1 000-ға жариялаймыз»
Төмен баға әрдайым мәселе барын білдірмейді. Бірақ Сізге $1 000-ға толық сүйемелдеу мен Q1 журналында жариялауды уәде етсе, құнның неден құралатынын анықтап алған жөн.
Ашық қолжетімді көптеген Q1 журналында тек ресми жариялау жарнасының (APC) өзі көбіне $1 000-нан $2 000-ға дейін немесе одан да жоғары болады. Бұған редакциялау, аудару, рәсімдеу, журнал таңдау және рецензиялау кезеңіндегі сүйемелдеу қосылуы мүмкін. Сондықтан «барлығы $1 000-ға кіреді» деген ұсынысқа қарапайым түсініктеме қажет: нақты қай журнал таңдалған, оның ресми жарнасы осы сомаға кіре ме және автор нақты не үшін төлейді?
Бұл сұрақтарға берілген ашық жауап жарияланымға кепілдік бермейді. Бірақ ол Сіздің алдыңызда шынайы жоспар бар ма, әлде толық көріністі ашпайтын тартымды баға ғана ма - соны түсінуге көмектеседі.
Үш анонимді жағдай: ғалымдар ақша мен уақыттан қалай айырылады
Төменде компания атаулары, есімдер, келісімшарт нөмірлері және қатысушыларды анықтауға мүмкіндік беретін өзге де деректер алынып тасталған үш жағдай берілген. Мақсат - нақты бір қызметті айыптау емес, төлем жасамай тұрып назар аудару қажет қайталанатын үлгілерді көрсету.
1-жағдай. Кеңсе, келісімшарт және бес жыл күту
Автор 2020 жылы-ақ компаниямен ресми келісімшарт жасасқан. Компанияның кеңсесі, менеджерлері және ресми рәсімделген ынтымақтастық шарттары болғандықтан, бәрі сенімді көрінген. Алайда автордың айтуынша, кейін ол жылдар бойы жұмыстың нақты мәртебесін біле алмаған: қоңырау шалған, хат жазған, кеңсеге барған, бірақ әр жолы тек қайта хабарласамыз деген уәде естіген.
Жоба бойынша нақты ілгерілеу, кідіріс себептерінің түсіндірмесі немесе кейінгі әрекеттердің айқын жоспары берілмеген. Келісімшарт пен кеңсенің болуы авторды нәтижеге дейін сүйемелдеуге кепіл болмады.
Мұнда не маңызды: келісімшарт пен кеңсенің бар-жоғын ғана тексермеңіз. Жаңартылған ақпаратты қаншалықты жиі алатыныңызды, жобаңызға нақты кім жауап беретінін және мерзім бұзылса не болатынын сұраңыз.
2-жағдай. Автор келіспеген журналды жарты жыл күту
Автор мақаласын жариялауға көмек сұрап, негізгі талабын бірден айтқан: журнал оның ғылыми саласына және қажетті процентильге сәйкес келуге тиіс. Оның айтуынша, компания нақты бір басылым ұсынған, бірақ автор бұл таңдаумен келіспей, күмәнін ашық білдірген.
Оған журнал сәйкес келетіні және команда нәтижені жақсырақ болжайтыны айтылған. Мақала жіберіліп, автор бірнеше ай күткен. Кейін басылымның қажетті ғылыми сала бойынша оның талаптарына енді сәйкес келмейтіні анықталған. Нәтижесінде автор мақаланы жібермей тұрып-ақ бұл нұсқаны таңдамауды сұрағанына қарамастан, уақытын жоғалтқан.
Мұнда не маңызды: журнал таңдау менеджердің біржақты шешімі болмауға тиіс. Мақаланы жібермей тұрып автор журналдың атауын білуі, тақырыбын, дерекқорлардағы қазіргі мәртебесін, өз саласындағы процентилін және университет не қорғау талаптарына сәйкестігін тексеруі керек.
3-жағдай. Медицинадағы Q1 үшін $2 000 және төлемнен кейін жоғалып кету
Бізге PhD қорғауына дайындалып жүрген және Scopus Q1 журналында жарияланым қажет болған медицина саласының маманы жүгінді. Бұған дейін оның өзін Үндістандағы команда ретінде таныстырған шетелдік делдалмен сәтсіз тәжірибесі болған.
Делдал медициналық Q1 журналында $2 000-ға жариялауға уәде берген. Клиент ақшаны аударғанымен, төлемнен кейін мақаланың жіберілгенін растайтын құжатты, журнал атауын, редакция хатын немесе жұмыстың түсінікті мәртебесін алмаған. Байланыс іс жүзінде тоқтаған.
Ол бізге жүгінген кезде, мәселе жоғалған $2 000-мен ғана шектелмеді. Уақыт жоғалтқандықтан, қорғау мерзімі едәуір жақындап қалған, ал мақаланы қайта бағалап, толықтырып, оған шынайы жарияланым жолын жаңадан іздеу қажет болды.
Мұнда не маңызды: нақты кімге төлейтініңізді, қай журнал таңдалғанын, құнға не кіретінін және мақала жіберілгеннен кейін қандай растаулар алатыныңызды түсінбей тұрып, бүкіл соманы аудармаңыз. Әсіресе медицина саласындағы Q1, алдын ала белгіленген төмен баға және қысқа мерзім туралы сөз болса.
Ғылыми жарияланымдар бойынша қызметті таңдар алдында нені тексеру керек
Белгілі бір журналдың мақаланы қабылдайтынына алдын ала кепілдік беру мүмкін емес. Бірақ тәуекелді едәуір азайтуға болады: қызметтің жарнамасын ғана емес, күрделі жағдайларда қалай жұмыс істейтінін де тексеріңіз.
Сенімді платформалардағы тәуелсіз пікірлер
Компания сайтындағы пікірлерден емес, нақты пайдаланушылар пікір қалдыратын Google Maps, 2GIS және басқа да тәуелсіз платформалардан бастаңыз. Оң бағалар пайдалы болғанымен, олар көбіне «бәрі ұнады», «жылдам», «ұсынамын» деген жалпы сөздермен шектеледі.
Google Maps пен 2GIS-те пікірлерді төмен баға бойынша сұрыптауға немесе сүзуге болады. Осы мүмкіндікті пайдаланыңыз: теріс пікірлер компанияның мінсіз жағдайда емес, кідіріс, журналдан бас тарту немесе байланыс мәселесі туындағанда өзін қалай ұстайтынын жиі көрсетеді.
Бір ғана шағымның болуына емес, қайталанатын үлгілерге назар аударыңыз: алдын ала төлемнен кейін жоғалу, жұмыс мәртебесінің берілмеуі, журналды келісімсіз ауыстыру, түсіндірілмеген кідірістер, қаражатты қайтару мәселелері.
Ұқсас тәжірибесі бар әріптестердің ұсынымдары
Ең құнды ұсыным - жай ғана «маған осы компанияны ұсынды» деген сөз емес, ұқсас міндетті шешкен әріптестің тәжірибесі: сол ғылыми сала, журналдың шамалас деңгейі, қорғау немесе грант талаптары.
Нәтиже туралы ғана емес, үдерістің өзі туралы да сұраңыз: рецензиялау қанша уақытқа созылды, түзетулер болды ма, команда қаншалықты жиі байланысқа шықты, журнал келісілді ме және автор редакциядан құжаттар алды ма?
Байланыстың жылдамдығы мен мазмұны
Мессенджерде жылдам жауап алу жақсы, бірақ сұрағыңызға нақты жауап беріле ме - одан да маңызды. Білікті менеджер «жасаймыз» немесе «кепілдік береміз» деген сөздермен шектелмей, тақырыпты, жарияланым мақсатын, мерзімді, университет талаптарын және қолжазбаның жағдайын нақтылайды.
Егер Сізге мақала туралы бірде-бір сұрақ қоймай тұрып-ақ баға айтып, нәтижеге уәде берсе, сақ болған жөн.
Журнал, мерзім және құн туралы ашық ақпарат
Төлем жасамай тұрып, қай журнал қарастырылып жатқанын, оның Сіздің тақырыбыңызға неге сәйкес келетінін және шынайы мерзімі қандай екенін түсінуіңіз керек. Құнға нақты не кіретінін түсіндіруді сұраңыз: редакциялау, аудару, рәсімдеу, мақаланы жіберу, рецензенттерге жауап беру, қайта жіберу, баспагердің жариялау жарнасы.
Егер журналдың атауын төлемге дейін айту мүмкін болмаса, ал мерзім тек «өте жылдам» деген сөзбен түсіндірілсе, шешімді кейінге қалдырған дұрыс.
Келісімшартқа дейінгі практикалық пайда
Адал қызмет өзінің сараптамасын келісімшартқа қол қоймай тұрып-ақ көрсете алады: мақаланың әлсіз тұстарын түсіндіру, тәуекелдерді атау, журнал талаптары туралы айту немесе нені толықтыру керегін ұсыну.
Бұл компания бүкіл жұмысты тегін орындауға тиіс дегенді білдірмейді. Бірақ кеңестен кейін автор ынтымақтастықты жалғастырмауға шешім қабылдаса да, үдеріс туралы бұрынғыдан да айқын түсінік алуы керек.
Автордың үдеріске қатысуы
Сенімді команда мақаланы толығымен «алып кетіп», Сіздің қатысуыңызсыз дайын нәтиже беруге уәде етпейді. Ол автордың келісімі қажет кезеңдерді бірден түсіндіреді: журнал таңдау, қолжазбаның соңғы нұсқасы, мазмұндық ескертулерге жауаптар, редакция хаттары және қажет болса, журналдың ресми жарнасын төлеу.
Мұндай тәсіл автордан сәл көбірек назарды талап етеді, есесіне өз жұмысына бақылауды жоғалту қаупін азайтады.
Қорытынды: уақытты, ақшаны және мүмкіндіктерді қалай жоғалтпауға болады
Ғылыми жарияланымға көмек іздеу - қателік те, автордың «жеткілікті түсінбегенінің» белгісі де емес. Журналдар, индекстеу, университет талаптары және рецензиялау жүйесі шынымен күрделі. Әсіресе мақала нақты бір мерзімге қажет болғанда.
Бірақ үдерістің күрделілігі шындыққа жанаспайтын уәделерді қалыпты етпейді. Q1 журналында он күнде жариялау, автордың мүлде қатыспауы, төлемге дейін белгісіз журнал немесе тіпті баспагердің ресми жарнасы да сыймайтын баға - тоқтап, ұсынысты қайта тексеруге себеп.
Өзіңізді қорғау үшін:
- тәуелсіз платформалардағы пікірлерді тексеріп, ең алдымен қайталанатын теріс сценарийлерді оқыңыз;
- тақырыбы мен жарияланым талаптары ұқсас әріптестерден ұсыным сұраңыз;
- мақаланы жібермей тұрып журналды келісіп, оның тақырыбын, мәртебесін, квартилін және Сіздің мақсатыңызға сәйкестігін тексеріңіз;
- мақаланы жіберу, рецензиялау және нақты жариялау мерзімдерін бөлек көрсетуін сұраңыз;
- құнға нақты не кіретінін және журналдың ресми жарнасын кім төлейтінін анықтаңыз;
- үдерісті, орындаушыны және келесі қадамдарды түсінбесеңіз, бүкіл соманы аудармаңыз;
- келісімшартты, хат алмасуды, шоттарды және мақала жіберілгенін растайтын құжаттарды сақтаңыз.
Сенімді қызмет мүмкін емес нәрсеге уәде бермейді. Ол мақаланы адал бағалайды, тәуекелдерді түсіндіреді, шынайы мерзімдерді атайды және автордың үдеріске қатысуын сақтайды.
Егер журналға, ынтымақтастық шарттарына күмәндансаңыз немесе делдалдан ұсыныс алып қойсаңыз, тегін кеңестен бастаңыз. Кейде төлемге дейінгі бір тексеру бюджетіңізді ғана емес, қорғау немесе маңызды байқау алдындағы бірнеше жылдық еңбегіңізді де сақтап қалуы мүмкін.
